Wyb-Jan Groendijk over Vredenhof 

Interview door Anita van Stel met Wyb-Jan Groendijk (foto), beheerder van Vredenhof.

 

Het eiland in de oorlog

Tijdens de oorlog gebeurde er weinig bijzonders op het eiland. Behalve dat het een strategisch belangrijke plek was voor de bezetter. Die bouwde er bunkers als onderdeel van de verdedigingslinie 'Atlantikwall'. Sommige delen van het eiland - vooral het strand en de duinen - waren niet toegankelijk en waren afgescheiden door prikkeldraad. De verstandhouding tussen de bewoners - zo'n 700 mensen - en de 650 Duitse soldaten was redelijk. De soldaten kwamen bijna allemaal uit Noord-Duitsland en hadden dezelfde mentaliteit als de mensen van het eiland. Ze waren niet pro-Hitler. Wist je dat Hamburg als enige stad 'nee' heeft gezegd tegen het nazi-regime? Van een eilandcommandant is bekend dat hij wist dat een joods meisje ondergedoken zat. De commandant stuurde verklikkers met een reprimande naar huis.

Vergissingsbombardement

Een paar keer werd het eiland getroffen door vergissingsbombardementen. Op 8 januari 1941 kwamen vier mensen van een familie om het leven toen een bom op hun huis viel. Op 28 juli 1943 voltrok zich een andere ramp. Amerikaanse bommenwerpers - op weg naar doelen in Duitsland - werden boven de Waddenzee beschoten door Duitse jagers die gestationeerd waren op vliegveld Leeuwarden. De Duitse jagers waren sneller, en om aan ze te ontkomen lieten de Amerikaanse vliegtuigen hun bommenlast vallen. De bommen vielen op het wad, maar ook op huizen op het eiland. Vijf mensen kwamen hierbij om het leven. Midden op het eiland werden het gemeentehuis en de zeevaartschool getroffen. Ook burgemeester Van den Berg en zijn vrouw werden gedood.

Hieronder een ooggetuigeverslag van Grietje Boomsma.


De geschiedenis van Vredenhof

De gesneuvelde militairen die tijdens de oorlog op het eiland aanspoelden, kregen een passende begrafenis op Vredenhof, de begraafplaats voor drenkelingen midden op het eiland in een duinvallei. Deze begraafplaats werd rond 1915 gesticht door enkele eilanders. Het verhaal is dat men het niet langer aanvaardbaar vond dat drenkelingen werden begraven op het strand, want de ziel van de overlevende zou daar geen rust krijgen.

Er spoelden in die tijd veel slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog aan. De toenmalige eigenaar van het eiland, de Duitse Graaf von Bernstorff, stelde de grond beschikbaar. Sake van der Werff - hotelhouder - maakte van Vredenhof zijn levenswerk. Als voormalig veldwachter was hij actief betrokken geweest bij het bergen en begraven van drenkelingen. Hij maakte foto's en legde zich tot zijn dood toe op het opsporen van nabestaanden.

Gevraagd door juffrouw Dien

Sake van der Werff (linker foto) overleed in 1955. Het hotel ging over in handen van juffrouw Dien Bol (rechter foto). Als eigenaar van Hotel Van der Werff erfde zij ook het beheer van Vredenhof. Mijn opa was de tuinman van Vredenhof en als kind ging ik regelmatig met hem mee. Net als mijn vader ging ik als ober in het hotel werken. Een keer of drie per jaar reed juffrouw Dien met de auto naar de begraafplaats en op haar verzoek ging ik mee. Ik harkte dan wel eens wat bladeren weg van de graven. Juffrouw Dien vroeg mij - eind jaren '70 - om beheerder van Vredenhof te worden.

Door de zee hierheen gevoerd

In de duinen rondom Vredenhof werden van oudsher drenkelingen begraven. De eerste is hier begraven in 1906, op het grafveldje dat in 1915 Vredenhof zou worden. Achteraan liggen de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Het graf van de eerste in Nederland begraven Engelse vlieger is dat van de 18-jarige Alan Wilson die op 28 september 1939 omkwam bij het Duitse Wilhelmshafen en door de wind hierheen kwam. In Nederland was de oorlog toen nog niet begonnen.

Bij de evacuatie van het Franse leger vanuit Duinkerken naar Engeland - juni 1940 - zijn veel Franse slachtoffers gevallen. Achttien dode Fransen werden vanaf het Kanaal door de zee naar Schiermonnikoog gevoerd. Op 2 augustus 1940 spoelden zij aan op het strand. Na de oorlog werden negen Fransen op verzoek van nabestaanden begraven in hun vaderland (zie foto onder). De negen anderen zouden worden herbegraven op de Franse erebegraafplaats in het Zeeuwse Kapelle, maar door de inspanning van Sake van der Werff bleven zij op Vredenhof.

Foto onder: Negen Franse drenkelingen (aangespoeld in augustus 1940) worden op 2 augustus 1949 naar de haven vervoerd om alsnog in Frankrijk begraven te worden.


Enkele van de (jonge) omgekomen soldaten, die begraven zijn op Vredenhof.


Duitsers naast geallieerden begraven

Op andere oorlogsbegraafplaatsen markeert alleen een zerk een graf. Op Vredenhof heeft elk graf een rand en middenin schelpen. Alle nationaliteiten liggen door elkaar. Duitsers naast Engelsen, Fransen en andere geallieerden. Er is het graf van de joodse Canadees Cherkinsky en van de Marokkaanse Salch Ben Ski, omgekomen in Franse dienst. Dat is toch allemaal uniek. Van de lijkschouwingen en begrafenissen waren er documenten en foto's. Ook had Sake van der Werff documenten waaruit duidelijk werd hoe sommige geïdentificeerden waren omgekomen. Sake correspondeerde met families en vrienden en begeleidde ze bij hun bezoek aan de laatste rustplaats van hun dierbaren. Hij vond het ook mooi dat Vredenhof een toeristische trekpleister werd. Met Luise Schwiering - weduwe van de Duitse Heinrich Schwiering, die op 1 september 1940 aanspoelde - had Van der Werff vriendschappelijk contact. Diverse malen bezocht zij het graf van haar man. Op 'Volkstrauertag' - een Duitse gedenkdag in november - stuurde zij standaard een doos met verpakt 'Grafschmuck', dat Van der Werfff en later ik naar het graf moesten brengen.


Speurtocht

Naast mijn werk als beheerder van Vredenhof ben ik in 1988 met mijn speurtocht begonnen. Ik wilde de levensverhalen bewaren, ze compleet maken, voor later. Ik had het gevoel dat het 'now or never' zou zijn, gezien de leeftijd van eventuele kinderen van de slachtoffers. Na 1955 - het jaar waarin Van der Werff overleed - was de correspondentie niet meer voortgezet. Zestig brieven stuurde ik uit met het verzoek mij te helpen met de zoektocht of een bericht in een huis-aan-huisblad te plaatsen. Ik vroeg of ze me zo veel mogelijk over de persoon wilden vertellen en stuurde zelf foto's van de begrafenis retour. De meesten reageerden dankbaar, ook al waren de details van de lijkschouwing en de foto's soms luguber, als mensen weken of zelfs maanden in het zeewater hadden gelegen. Gerustgesteld dat hun dierbare met militair eerbetoon begraven waren - de Duitsers handelden correct - en dat het graf van hun dierbare zo goed onderhouden werd.

Foto's: Beheerder Wyb Jan bezig met onderhoud en (onder) het geven uitleg over Vredenhof.


Nader onderzoek

Op 19 juni 2014 werden er vijf graven van onbekende drenkelingen geopend door medewerkers van het Nederlands Forensisch onderzoek. Er werd DNA van de overblijfselen afgenomen, opdat wellicht zo de identiteit van de onbekenden alsnog kan worden achterhaald. Hierna werden de overblijfselen in een gesealde zak herbegraven in het originele graf.

Het betrof de graven met nummers 33, 24, 23, 117 en 118. Bij graf 23 werden twee gummilaarzen aangetroffen, maat 45. Een van deze laarzen is niet herbegraven, maar werd geconserveerd om zo het verhaal van de nog onbekende drenkeling, met een beeld, te kunnen vertellen. In Hotel Van der Werff bevindt zich nog het vroeger gebruikte geëmailleerde bordje bij het graf met de tekst: "onbekend gekleed in oliejas en gummilaarzen".


>  Zie ook het verhaal 'Identiteit achterhaald'. Klik hier.


De dodenherdenking

Een dochter van een Canadese militair die haar vader nooit gekend heeft, werd op Vredenhof heel emotioneel omdat ze niet eerder zo dicht bij haar vader was geweest. Van vier Nieuw-Zeelanders, twee Australiers, twee Polen, drie Duitsers en acht Canadezen en de meeste Engelsen heb ik de geschiedenis achterhaald. Ze stuurden me persoonlijke spullen of fotoalbums. Met sommige nabestaanden heb ik nog contact. Een Engelse familie komt elk jaar in de meidagen naar het eiland voor de Dodenherdenking. Met ongeveer 500 mensen maken we dan een stille tocht van de plaquette bij de kerk naar Vredenhof. Op 4 mei 2002 legde Luise Schwiering - toen 88 jaar - samen met de burgemeester een krans bij het kruis voor de gevallenen. De krant in haar woonplaats deed er verslag van: 'Nicht nur die Toten sind jetzt friedlich vereint'. Mooi toch?



> Zie ook de pagina over Vredenhof. Klik hier.