Koos Dijksterhuis en het eilandgevoel


De vader van Dijksterhuis - planoloog en verzot op de natuur - kocht vijftig jaar geleden op het eiland een vakantiehuisje voor zijn gezin. Dat huisje is nog steeds in de familie. Eigenlijk hebben de vakanties op het eiland zoon Koos Dijksterhuis (1962) gevormd. Daar begon hij met het verzamelen van schelpen, daar raakte hij gefascineerd door vogels, planten en bomen.


Jeugd
"Toen ik acht was, kende ik alle namen van schelpen uit mijn hoofd", zegt Dijksterhuis. "En vogels vond ik altijd al leuk". Koos was een buitenjongen. Thuis in Amersfoort ging hij er vaak op uit, naar Landgoed Den Treek, niet zo ver van zijn ouderlijk huis vandaan. Of het spannende terrein van psychiatrische instelling Zon en Schild. Later kwamen daar de kampjes en excursies bij van de Christelijke Jeugdbond van Natuurvrienden. 'Soms gingen we heel ver, naar de Oostvaardersplassen bijvoorbeeld. Vogels kijken, Of de Hoge Veluwe". En dat allemaal op de fiets. Kom daar nu nog maar eens om.

Natuur is overal
Vandaag is het vooral een grijze dag - de enige in een zonnige week. Gelukkig is de natuur overal, zo blijkt als de veerboot de haven van Lauwersoog achter zich laat. Meeuwen zijn er nauwelijks vandaag. "Maar heb je het dappere vogeltje gezien dat zich aan de oversteek heeft gewaagd?", wijst Dijksterhuis. Driftig fladderend houdt het de boot bij. Een graspieper (foto), kijk maar eens naar dat snaveltje. Die staat op de Rode Lijjst van de Nederlandse broedvogels, weet hij, maar op het eiland, waar de intensieve landbouw is ingedamd tot een grote polder aan de zandkant, is het waarschijnlijk goed toeven. "Al heb je er natuurlijk wel verwilderde katten, achtergelaten door toeristen". 

Een uurtje later staan we op het dorpsplein van Schiermonnikoog. De rugzak wordt vastgesnoerd, het standbeeld van de beroemde monnik gegroet. De route voert langs de witte (voormalige) vuurtoren rechtsaf het bos in. Daar heeft hij vorig jaar nog een havik gezien, een schitterende vogel, top-predator en redelijk zeldzaam, vertelt de natuurschrijver enthousiast. De havik voedt zich vooral met duiven en soms konijnen.

Bos
Deze morgen is het vooral stil in het bos. Nou ja, stil? Wie met gids Koos Dijksterhuis de natuur in gaat, ziet zoveel meer, blijkt al snel. Op een open plak wemelt het bijvoorbeeld van de vogeltjes - als je er oog voor hebt. "Ik hoor een groenling (foto) ... Hoor je dat? Didididi!" En: "Kijk, daar zitten puttertjes in het gras, die zien er enorm bont uit en zijn herkenbaar aan hun gele vleugeldek. Ze maken een beetje kwetterend geluid"

De tjiftjaf laat ook van zich horen. Zelfs voor de grootste vogelnitwit is deze herkenbaar, want als het zangertje zijn snavel opent, roept hij zijn naam. O ja, de grasmus, die zien we oog nog. "En de holenduif, die doet het hier uitstekend", vertelt Dijksterhuis terwijl we onze weg vervolgen. "Holenduiven broeden meestal in bomen, nestkasten of oude gebouwen. Maar hier op het eiland zie je ze ook broeden in konijnenholen. Kwetsbaar? Ach, hier heb je geen vossen en maters"

De natuur is een mysterie
"De natuur is sowieso een mysterie", aldus Dijksterhuis. "Kijk naar hoe dieren zich aanpassen aan lokale omstandigheden. Hoe weet een holenduif eigenlijk dat hij hier rustig op de grond kan gaan broeden? Is dat louter ervaring? Kopieergedrag? Of bestaat er zoiets als collectieve kennis die wordt doorgegeven?"

Of neem zoiets enorm ingewikkelds als de vogeltrek. Fascinerend! Dijksterhuis schreef er uitgebreid over in zijn boek over de drieteenstrandloper, het koddige wadvogeltje dat ook frequent in zijn Natuurdagboek voorkomt. Waarom gaat de ene vogel wel op vogeltrek en blijft de ander hier? "Van de lange afstandtrekker gaan er exemplaren dood tijdens de trek, want zo ver vliegen is altijd vol risico's. Maar van de thuisblijvers overleeft ook niet ieder dier, door de kou of door voedselgebrek".

Landschap
Het landschap verandert ondertussen. De bomen sluiten zich aaneen, het wordt heuvelachtiger. Er klinkt een bonte specht ver weg in het bos, maar nu is het vooral der rijke flora die zich opdringt. Rendiermossen, zo mooi van kleur, die gaan op de foto. Net als die paddenstoeltjes, keurig in rijtjes gerangschikt op een omgevallen boom. Moeiteloos weet Dijksterhuis ook de locaties van bijzondere plantjes te vinden. Zonnedauw (foto) bijvoorbeeld, een beschermd vleesetend plantje of het rondbladig wintergroen. "Die houdt niet van zon, is vrij zeldzaam en staat ook op de Rode Lijst".

Duinen en zee
Dan komt de zee in zicht. "Kijk", zegt Dijksterhuis als we de duinen betreden, "Je ziet hier de vegetatie per meter veranderen. De grond wordt kalkrijker door schelpengruis maar ook zouter door kwel uit de zee. Ook is er sprake van een microklimaat zo dicht bij de zee. Twee meter terug zag je nog de duindoorns, nu wordt de grond duidelijk armer. Hier tref je bijvoorbeeld zandtulpjes aan, een bedreigd paddenstoeltje, maar ik weet hier ook plekken die helemaal vol staan met de zeer zeldzame groenknolorchis".

In de duinen barst het ook van de orchideeën en van parnassia's en andere duinbloemen. De wandeling op weg naar De Balg - de grote open strandvlakte aan de oostpunt van het eiland - levert ook nog het nodige op. Diverse soorten messchedes, een puntgave mantelschelp, venusschelpjes en een Noordkromp (foto): de forse asymmetrische mantel van een schelpdier dat honderden jaren uit kan worden.

Vogelkijkhut
Dan eindigt onze tocht bijna. We doen nog even de vogelkijkhut (foto onder) bij de Westerplas aan. "Een uitstekende plek om eenden te zien", zegt Dijksterhuis. "En kijk eens naar de lepelaars aan de overkant van het water. En daar links. Heb je de bruinekiekendief gezien?".


Boek: 'Het Eilandgevoel'
Koos Dijksterhuis schrijft graag over de natuur. Zijn mooiste verhalen schreef hij op Schiermonnikoog. In zijn boek 'Het Eilandgevoel' volgt hij de seizoenen. Zoals Koos zegt: "Het paradijs bestaat niet, maar Schiermonnikoog komt in de buurt".

Boek: 'Het Eilandgevoel', verhalen over de natuur van Schiermonnikoog.

ISBN: 9789056154059. Paperback. Prijs: 15,- Euro.

> Online bestellen? Klik hier.