Duitse soldaten en eilandbewoners leefden vredig naast elkaar
Alies Pegtel

Drie kwartier duurt de boottocht van Lauwersoog naar het eiland. Het dreigt vandaag een grijze dag te worden, maar na een kwartiertje op zee trekt de nevel op. Terwijl de meeuwen ons krijsend welkom heten, staat niemand erbij stil dat deze tocht tijdens de tweede Wereldoorlog ruim vijf jaar lang uitgesloten was. Het eiland werd op 16 mei 1940 om 16.30 uur door de Duitsers ingenomen, die het pas als laatste stukje Nederland op 11 juni 1945 weer verlieten. In de vijf bezettingsjaren, was vrije af- en aanvaart voor eilanders verboden. Toeristen waren vanzelfsprekend niet welkom.


Duits spoorlijntje
Eenmaal aan wal stappen we in de bus richting dorp. Rechts zien we een verhoging in het weiland, vlak bij de ingang van bungalowpark De Monnik, die nog herinnert aan de rails van de Duitse goederentrein die vanaf 1942 munitie en bouwmaterialen aanvoerde. Het Duitse spoorlijntje dat dwars door het dorp liep, vanaf de huidige jachthaven in het zuidwesten tot het badstrand in het noorden, was maar een van de tekenen van de aanwezigheid van de bezettingsmacht. De duinen werden Sperrgebiet en de stranden waren bezaaid met prikkeldraad, omdat het eiland tot onderdeel werd gemaakt van de Atlantikwall, de Duitse kunstverdedigingslinie van Noorwegen tot Spanje. Hiervoor vestigden de Duitsers zich permanent in de duinen achter het badstrand. het nieuwe dorp noemden ze 'Schleidorp'.

Vreedzaam samenleven
Met zo'n zeshonderd man evenaarden de Duitsers in aantal bijna de achthonderd eilandbewoners, die eenmaal afgesneden van het vasteland al snel een vreedzame co-existentie bereikten. Verzet op het piepkleine eiland had weinig zin; het was verstandiger je aan te passen aan de omstandigheden. Duitse invloed waren de eilanders ook wel gewend, aangezien het eiland sinds 1892 eigendom was van de Duitse graaf Von Bernstorff. Die werd na de oorlog overigens gedwongen zijn bezit af te staan aan de Nederlandse staat.

Willemshof
In de authentieke gelagkamer van Hotel Van der Werff, midden in het dorp waarvoor onze bus stopt, dronken de Duitse soldaten regelmatig een drankje en maakten ze de eilandermeisjes het hof. Schuin tegenover het hotel staat het standbeeld van De Monnik. Ogenschijnlijk een toonbeeld van serene rust, maar een stille herinnering aan het oorlogsgeweld dat het eiland ook heeft getroffen. Hier stond namelijk 'De Willemshof', de woning van de burgemeester. Die woning werd op 28 juli 1943 geruïneerd door een Amerikaanse bom.

Want terwijl het aan land rustig was, ging het er in de lucht ruiger aan toe. Geallieerde vliegtuigen vlogen regelmatig over het eiland richting Duitsland om steden te bombarderen. Die 28e juli loosde een Amerikaanse formatie haar bommen, waarvan er zeventien per ongeluk op het eiland terecht kwamen. Er vielen zeven doden, onder wie het burgemeestersechtpaar Hendrik van den Berg en Jacoba van den Berg-Zeilinga. Verderop, op de muur van de hervormde kerk, hangt een plaquette waarop hun namen staan vermeld, tussen de namen van nog 32 eilanders die tijdens de oorlog zijn gestorven op zee, op het eiland en in Duitse en Japanse kampen.

Wassermann
Om het dorpje te verlaten huren we een fiets, want auto's zijn op het Nationaal Park Schiermonnikoog verboden. We fietsen oostwaarts over smalle schelpenpaadjes door de duinen richting badstrand. We belanden op de brede Prins Bernhardweg, en daar ligt een grote grijze bunker. Dat is 'De Wassermann', die vanaf 1942 werd gebouwd als basis voor een zogenoemde 'Wassermann-radarantenne'. Als we de trap van de bunker beklimmen, bedenken we wat een karwei het moet zijn geweest voor de Nederlandse dwangarbeiders die aan de voet van de bouwplaats kampeerden, om de 1460 kubieke meter beton voor de bunker het duin op te zeulen. 

Pas in 1944 bleek dat al het werk aan 'De Wassermann' voor niets was geweest. Volgens sommigen dankzij sabotage, maar waarschijnlijk door een domme miscalculatie, paste de veertig meter lange stalen antennemast niet in de fundering. Hierdoor is 'De Wassermann' nooit gebruikt. Vanwege het risico dat rondslingerende brokstukken het dorp zouden beschadigen werd de bunker na de oorlog niet met dynamiet opgeblazen, zoals vaak gebeurde. Vandaar dat het bouwwerk er nog is, net als een aantal kleine bunkers die deels verstopt liggen in de duinen. Boven op de bunker kun je in het noorden het strandpaviljoen 'De Marlijn' zien liggen, vlakbij de plek waar het Duitse dorp 'Schlei' lag.

Vredenhof
Aan de zuidkant zien we een pad, dat we na het bunkerbezoek te voet afdalen. Dan staan we ineens voor een rode bakstenen muur: begraafplaats 'Vredenhof'. Tussen de bomen en de duinen liggen hier 115 mannen begraven in 112 graven, die bedekt zijn met schelpjes. Op de graven van Sake van der Werff en zijn zoon na, allemaal slachtoffers van de zee. Uniek is dat geallieerde militairen en Duitsers uit beide oorlogen hier zij aan zij liggen, naast drenkelingen uit vredestijd. Ze worden allemaal herdacht met identieke witte grafstenen.

'Vredenhof' werd in 1917 opgericht, mede dankzij de ondernemingslust van oud-veldwachter Sake van der Werff, voormalig eigenaar van het roemruchte Hotel Van der Werff. Het was in dat jaar in de Eerste Wereldoorlog dat tijdens zeeslagen op de Doggersbank in het Skagerak soldaten omkwamen, die aanspoelden op het eiland. In de zomer van 1917 was het nogal heet, en wegens stankoverlast nam Van der Werff met twee mede-eilanders het initiatief om de drenkelingen buiten het dorp te begraven. na afloop van de Eerste Wereldoorlog probeerde hij de identiteit te achterhalen van de twaalf Duitse militairen en twee Britten die begraven waren. Ook probeerde hij hun familieleden op te sporen. van der Werff deed dit uit medelievendheid, maar ook uit ondernemerszin: familieleden kregen een kaartje en uitnodiging om in zijn hotel te verblijven.

Militaire eer
Tijdens de Tweede Wereldoorlog lukte het Van der Werff om de Duitsers tot 1944 ervan te overtuigen ook geallieerde soldaten met militaire eer te begraven: een unicum. Na afloop van de oorlog werd de begraafplaats met 96 militaire slachtoffers een toeristische trekpleister. Dit tot genoegen van Van der Werff, die in de wandelroutes voor zijn gasten altijd een rustpauze inlaste op Vredenhof.


>  Zie ook de pagina: Geschiedenis van het eiland. Klik hier.
>  En de pagina over begraafplaats Vredenhof. Klik hier.