Juridisch getouwtrek rond haan in mand             Bron: Bert van Zandwijk

Op Schiermonnikoog viert men met Pinksteren een eeuwenoude traditie: het Kallemooifeest. Het zichtbare gedeelte van het feest begint als rond 23.30 uur op de zaterdagavond voor Pinksteren een groep mannen en vrouwen met versierde halfhoge hoeden verschijnt. De hoeden zijn versierd met een groen-witte band en zij dragen een rozet op de revers in dezelfde kleuren. Voor de jaren '70 van de vorige eeuw bestond de groep uitsluitend uit mannen. Het is de Kallemooi-commissie en zij dragen een juten zak met zich mee. In de zak bevindt zich een haan, die eerder die avond door (geselecteerde jongens) is 'gestolen' bij een plaatselijke boer. De haan wordt in een grote mand gedaan, die op 18 meter hoogte wordt vastgemaakt aan een 22 meter hoge mast. Boven de mand wordt een ra (dwarsmast) bevestigd waaraan twee lege jeneverkruiken worden gehangen. Daarboven een rood-witte vlag met in de witte middenbaan het opschrift 'Kallemooi' en helemaal bovenaan de mast een groene boomtak.

De Kallemooimast wordt op de vaste locatie tussen de kerk en de herberg met vereende krachten met vier touwen opgericht, door twee touwen op spanning te houden, een touw aan te trekken en een touw te laten vieren. Het omhoog halen van de Kallemooimast is tegenwoordig een taak van de Kallemooi Commissie. Als de mast staat worden de touwen, elk in de richting van een andere windstreek, vastgemaakt. Na een drievoudig 'Hieperdepiep Hoera' gaat iedereen naar een horecabedrijf en wordt er tot in de late uurtjes gefeest en gezongen.

Het optuigen en oprichten van de mast was vroeger uitsluitend een mannenaangelegenheid. het waren dan ook alleen de mannen die, na het Kallemooibal, naar de herberg gingen om feest te vieren. Hier gingen zij mee door tot de Kallemooihaan in de vroege ochtend had gekraaid. Daarna ging men naar de oostkant van het eiland om meeuweneieren te zoeken, dis thuis werden gebakken en opgegeten.

De volgende ochtend was de Pinksterpronk en gingen de kinderen in hun mooiste kleren langs de deuren om geld op te halen voor de viering van het Pinksterfeest. Twee dagen was er kermis en werd er gedronken, gezongen, gedanst en gekraaid. Pinksterdrie, de dinsdag na Pinksteren, was en is nog volledig bestemd voor de kinderen. Er worden oud-Hollandse spelletjes gedaan waarmee prijzen kunnen worden gewonnen. 

Om 19.00 uur begint dan het Pinksterrijden en worden de kinderen door het dorp rondgereden in door paarden getrokken boerenwagens. Daarna wordt de Kallemooimast naar beneden gehaald. De haan wordt overgedragen aan de jongeman die hem voorafgaand aan het feest heeft gestolen. De haan wordt in optocht teruggebracht naar de rechtmatige eigenaar die de aanwezigen op een drankje moet trakteren.

Kallemooi traditie onder druk

De Kallemooitraditie staat, in elk geval sinds 2014, onder druk. De Dierencoalitie, de Dierenbescherming, Dierbewustleven, Animals Today, Caring Vets, Eyes on Animals, Comite Dierennoodhulp en diverse andere dierenorganisaties beschouwen het gebruik van een levende haan bij een volksgebruik als een vorm van dierenmishandeling en proberen dit te laten verbieden. En dat moet je bij de eilandbewoners niet doen. Kallemooi is hun traditie en onderdeel van hun identiteit. Het bevordert de gemeenschapszin onder de inwoners en daar dienen buitenstaanders zich volgens de Schiermonnikogers niet mee te bemoeien.

2014

Het begon in 2014 toen de Dierenbescherming afdeling Friesland op haar website onder de titel 'Dierenleed als volksvermaak' een oproep plaatste, gericht aan de organisatie van Kallemooi, om de haan te vervangen door een houten exemplaar. Er was al vaker kritiek geweest op het gebruik van een levende haan bij de traditie, maar nu werd de oproep, inclusief uitspraken als 'barbaarse traditie', overgenomen door een aantal noordelijke kranten. Er werd door Rudolf Bloem uit Raard een petitie gestart tegen het gebruik van de haan, die door Karen Soeters van 'Piepvandaag' (nu 'Animals Today') enthousiast werd gepromoot. De petitie haalde meer dan 8000 handtekeningen. Dat kan deels worden toegeschreven aan misleidende informatie. In de petitie schrijft Bloem namelijk dat de kans vrij klein is dat de haan zijn verblijf in de mand zal overleven. Echter, voor zover bekend is er nog nooit een haan overleden.

In de petitie werd tevens opgeroepen om een e-mail te zenden aan de gemeente Schiermonnikoog en om aan de toenmalige burgemeester Sjon Stellinga te vragen om in te grijpen. De burgemeester reageerde door in het openbaar te verklaren dat er goed voor de haan wordt gezorgd en dat specialisten hem hadden verzekerd dat een haan met hoogtevrees net zo zeldzaam is als een vis met waterangst. Daarmee reageerde hij waarschijnlijk op de letterlijke tekst van de verzoekschriften, maar omzeilde hij het punt waar het de dierenorganisaties werkelijk om gaat. In elk geval was het voor de dierenorganisaties wel duidelijk dat zij van de gemeenteraad van Schiermonnikoog geen hulp hoefden te verwachten. Dat werd bevestigd toen Wyb Jan Groendijk, organisator van Kallemooi en raadslid van Schiermonnikoogs Belang, een motie indiende in de raad om de traditie inclusief haan voort te zetten. De motie werd unaniem door de raad aangenomen.

RVO

Er werd door de dierenorganisaties een verzoek ingediend bij de RVO, de Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland, die verantwoordelijk is voor de regelgeving in onder meer de pluimveesector, om het gebruik van de levende haan te beoordelen. De RVO stelde vast dat het huisvesten van een haan in een afgesloten mand bovenin een mast het dier niet voldoende mogelijkheden geeft om aan zijn ethologische en een deel aan zijn fysiologische behoeften te voldoen. Tot teleurstelling van de dierenorganisaties werd het gebruik van de haan echter niet door de RVO verboden, maar werden er slechts maatregelen opgelegd waar de organisatie van Kallemooi aan diende te voldoen. In een brief van 1 mei 2015, drie weken voor Pinksteren, verordonneerde de RVO dat er een camera in de mand geplaatst moest worden en dat een dierenarts de haan vooraf moest onderzoeken en tijdens het verblijf in de mand toezicht moest houden op het welzijn van de haan. In een brief van 29 september 2015 gaf de RVO te kennen dat de activiteiten tijdens Kallemooi niet in strijd zijn met de wet.

2016

In 2016 werd het feest verstoord door twee dierenactivisten. Op het moment dat de Kallemooi-commissie de mast met de haan omhoog wilde halen, drongen de activisten naar voren en probeerden dit te verhinderen door zich aan de mast vast te ketenen. De dierenactivisten werden opgepakt en van het eiland gezet. In 2017 hield de organisatie vooraf al rekening met ongeregeldheden. Er werden dranghekken rond de mast geplaatst en er was een speciaal vak ingericht voor demonstranten.Dit vak bleef de hele avond leeg, maar toen de mast omhoog gehesen zou worden, sprongen zes activisten over de dranghekken en probeerden zich aan de mast vast te ketenen. Zij werden direct door de ordebewaarders omsingeld, opgepakt en afgevoerd naar het gemeentehuis. Later zouden zij worden overgebracht naar het politiebureau in Leeuwarden. De actie werd op verzoek van de zelfstandig opererende activisten naar buiten gebracht door het Comité Dierennoodhulp.

2017

In september 2017 werd Ineke van Gent aangesteld als de nieuwe burgemeester van Schiermonnikoog. Zij was van 1996 tot en met 2012 namens GroenLinks lid van de Tweede Kamer geweest, waar zij zich vooral bezig had gehouden met sociale thema's en dierenwelzijn. In 2006 had zij nog samen met Femke Halsema een voorstel ingediend om een zorgplicht voor dieren op te nemen in de Grondwet. Haar benoeming zal dan ook door de dierenorganisaties met gejuich zijn ontvangen. Maar ook Van Gent heeft sinds haar aanstelling steeds benadrukt dat er goed voor de haan wordt gezorgd en dat zij daarom geen reden ziet om een vergunning voor het evenement te weigeren.

2018

Ook 2018 was een onrustig jaar voor het Kallemooifeest. In maart deden vier dierenorganisaties aangifte tegen de Stichting Folkloristisch Pinksterfeest wegens dierenmishandeling. In april organiseerde Karin Soeters met Animals Today een tekenwedstrijd. Zij vroeg kinderen om hun mooiste haan te tekenen en die naar burgemeester Ineke van Gent te sturen met de vraag of de tekening in de mand mocht in plaats van de echte haan. Uiteraard vroeg  Soeters ook of iedereen nog even de petitie wilde tekenen.

Op 2 mei 2018 schreef de Dierencoalitie, een samenwerkingsverband van veertien dierenwelzijnsorganisaties, een open brief aan burgemeester Van Gent over het gebruik van de haan bij Kallemooi. In de brief werd gesteld dat het opsluiten van een haan in een mand, zonder dat rekening wordt gehouden met de fysiologische en ethologische behoeften van het dier, rechtstreeks in strijd is met de Wet Dieren en met het Besluit Houders van Dieren. De coalitie schreef verder dat zij zich aansloot bij het voorstel van Karin Soeters om kinderen binnen het primair onderwijs een haan te laten tekenen en de winnende tekening, ter vervanging van de echte haan, in de mand te stoppen. Hierdoor zouden de kinderen leren dat omgang met dieren respectvol diende te gebeuren. De coalitie sprak de burgemeester aan op haar boegbeeld van GroenLinks en eindigde met het uitspreken van het vertrouwen dat dit voorstel binnen de raad besproken zou gaan worden en zou leiden tot een fundamentele herziening in het beleid ten aanzien van het gebruik van dieren ter vermaak van mensen.

De Stichting Folkloristisch Pinksterfeest vroeg op 4 mei 2018 een vergunning aan voor het Kallemooifeest 2018. Die aanvraag werd in de vergadering van burgemeester en wethouders van 8 mei geplaatst op de besluitenlijst voor de vergadering van 15 mei, met daarbij het als vertrouwelijk geclassificeerde advies om vooraf kennis te nemen van de memo inzake de Kallemooi-vergunning.. Op 15 mei werd de vergunningsaanvraag goedgekeurd en gepubliceerd. Comité Dierennoodhulp tekende bezwaar aan tegen de verstrekking van de vergunning en vroeg op 17 mei bij de Rechtbank Noord-Nederland om een voorlopige voorziening, zodat het Kallemooifeest geen doorgang kon vinden zolang het bezwaarschrift van kracht was. De voorzieningenrechter erkende het spoedeisende belang van de aanvraag en deed al op 18 mei uitspraak.

De rechter stelde vast dat van de weigeringsgronden voor een vergunning, zoals die zijn vastgelegd in de Algemene Plaatselijke Verordening, alleen de bescherming van het milieu van toepassing zou kunnen zijn. Als deze grond al zou bestaan, zou dit voor de gemeente de mogelijkheid openen om een vergunning te weigeren maar geen verplichting zijn. De gemeente had volgens de rechter uitgebreid beargumenteerd waarom het van die mogelijkheid geen gebruik wilde maken. Verder stelde de rechter vast dat dierenwelzijn is geregeld in de Wet Dieren, maar dat de gemeente voldoende in aanmerking had genomen dat de haan gedurende de drie dagen in de mand over voldoende beschutting, ruimte, voedsel en water beschikt, vooraf onderzocht is door een dierenarts en door cameratoezicht in de mand in de gaten wordt gehouden. Verder had de gemeente bij het verlenen van de vergunning terecht in aanmerking genomen dat het evenement in een van de voorgaande jaren door de RVO is onderzocht en dat daarbij is vastgesteld dat er van een overtreding van de Wet Dieren geen sprake is. De rechter deelde de mening van Comité Dierennoodhulp dat het voor de haan beter zou zijn als hij zich vrij door de omgeving kon bewegen, maar was van mening dat het Comité onvoldoende aannemelijk had gemaakt dat de driedaagse inperking van zijn vrijheid dusdanig nadelig zou zijn voor de haan dat een vergunning niet verleend had mogen worden. De rechter was daarom van oordeel dat het onaannemelijk was dat het bezwaar dat het comité tegen het verlenen van de vergunning had ingediend een redelijke kans van slagen had, zodat het verzoek om een voorlopige voorziening te treffen werd afgewezen.

Een dag later, 19 mei, was het Pinksterjaun en kon het feest als vanouds worden gevierd. Dit keer waren er zeven dierenactivisten die het hijsen van de mast probeerden te verhinderen, en net als in de voorgaande jaren werden zij opgepakt. Op 13 juli vond vervolgens de hoorzitting plaats van de Commissie Bezwaarschriften. Conform het advies van deze commissie werd het bezwaar van Comité Dierennoodhulp op 12 september 2018 door de gemeenteraad van Schiermonnikoog ongegrond verklaard. Als reden werd opgegeven dat de weigeringsgronden in de APV bedoeld zijn om de openbare orde te kunnen handhaven en dat deze niet van toepassing zijn op Kallemooi en dat de beoordeling van de RVO dat de activiteiten niet in strijd zijn met de Wet Dieren nog steeds geldt, omdat de viering in 2018 in niets verschilt van de viering in 2015. Comité Dierennoodhulp ving ook bot bij het RVO. Op 30 juli 2018 had het comité, met een beroep op de Wet Openbaarheid van Bestuur, de filmbeelden opgevraagd die sinds 2015 tijdens Kallemooi in de mand waren gemaakt. Dit verzoek werd op 23 oktober 2018 afgewezen.

Comité Dierennoodhulp ging tegen de ongegrondverklaring van hun bezwaar tegen het verstrekken van een vergunning voor Kallemooi in beroep bij de rechtbank. Op het beroepsschrift volgde een verweerschrift van de gemeente, waarna de rechtbank op 29 januari 2019 van Comité Dierennoodhulp een rapportage van pluimveegedrags- en welzijnsbioloog Jeroen van Rooijen ontving en het comité meedeelde deze man als deskundige mee te zullen nemen naar de zitting van 12 februari. Na de zitting stuurde het comité nog aanvullende informatie naar de rechtbank, maar dit is door de bestuursrechter buiten beschouwing gelaten, omdat er volgens het oordeel van de rechter geen informatie in de stukken stond die aanleiding zouden kunnen geven om het inmiddels afgeronde onderzoek te heropenen.

2019

Op 26 maart 2019 deed de rechter uitspraak en weer werd de dierenorganisatie in het ongelijk gesteld. De rechter nam de standpunten van de RVO en de Commissie Bezwaarschriften over en bepaalde verder dat ook de rapportage van bioloog Van Rooijen niet tot het oordeel kon leiden dat er sprake was van dierenmishandeling. Het beroep tegen de afwijzing van het bezwaarschrift werd daarom door de rechter ongegrond verklaard. Comité Dierennoodhulp bleef nog slechts de mogelijkheid over om binnen zes weken na de uitspraak hoger beroep in te stellen bij de Raad van State. Het comité kondigde in mei aan van dit recht gebruik te gaan maken, maar zonder aanvullende informatie die tot nieuwe inzichten zou kunnen leiden, was het niet aannemelijk dat de dierenorganisatie in hoger beroep in het gelijk gesteld zou gaan worden. Ook heeft Comité Dierennoodhulp, samen met een aantal andere organisaties, aangifte gedaan van dierenmishandeling tegen burgemeester Ineke van Gent, aangifte wegens het aanzetten van minderjarigen tot diefstal tegen Stichting Folkloristisch Pinksterfeest en aangifte tegen de eigenaar van de haan wegens het verzaken van zijn plicht om voor het welzijn van de haan te zorgen omdat hij heeft nagelaten zijn haan terug te eisen en hem hiermee uit zijn benarde positie te bevrijden.

De organisaties hebben bovendien een dringend verzoek gedaan aan de Nederlandse Voedsel- en Waren autoriteit (NVWA) om tot handhaving over te gaan bij het evenement. De NVWA houdt onder meer toezicht op de naleving van de Wet Dieren. Veel hoefden zij van dit verzoek niet te verwachten, omdat zowel de RVO als de Rechtbank al hadden vastgesteld dat er geen sprake is van overtreding van de Wet Dieren. Kallemooi zal daarom waarschijnlijk onveranderd blijven voortbestaan, al zullen dierenactivisten opnieuw van zich te laten horen.