Geschiedenis Schiermonnikoog

■ Ontstaan van de wadden

Ruim 7000 jaar geleden lag de kustlijn nog tientallen kilometers ten noorden van de huidige waddeneilanden. De zeespiegel was toen 3 meter lager dan tegenwoordig. Langzaam aan steeg die zeespiegel. De waddeneilanden vormden een aaneengesloten strandwal die uiteindelijk op diverse plekken doorbrak omdat de zee bressen sloegen in de duinenrij. Ook werd het gebied geteisterd door een watersnoodramp in 1287 en een zware stormvloed in 1362.

> Zie ook kaart Waddengebied op de pagina over het wad. Klik hier.

■ Monniken

De geschiedenis (optekening) van Schiermonnikoog begint met de komst (rond 1166) van de monniken van het klooster Claercamp bij Rinsumageest in Friesland. De kloosterorde Claerkamp was in de 12e eeuw opgericht uit de orde van de Cisterciënzers of de Bernardijnen, ooit opgericht door Sint Bernard. Men vermoedt dat zij in het bezit van het grootste deel van het eiland zijn gekomen door erfenissen en door eigendommen op te kopen, zoals ze dat ook met vele van de andere waddeneilanden in Nederland deden.

■ Uithof

Ze bouwden op Schiermonnikoog hun uithof, met een schuur, kapel en veel landbouwgrond die ze zelf bewerkten. De Cisterciënzers waren van mening dat de ware monnik leeft van het werk van zijn eigen handen. Het laten grazen van het vee, het ontginnen van landbouwgronden en overig landwerk werd overigens niet door de monniken zelf gedaan, maar door zogeheten lekenbroeders of conversen.

■ Kapel

De kapel die zij bouwden was het enige religieuze gebouw op het eiland. En omdat de monniken van oordeel waren dat de overige bevolking van het eiland in staat moest zijn naar de kerk te gaan - zonder hiervoor naar het vasteland te hoeven - verhieven zij hun kloosterkapel tot parochiekerk.

■ Standbeeld

* 'Schier' betekent grijs; de monniken waren gekleed in grijze pijen. 'Oog' betekent 'eiland'.

■ Staten van Friesland eigenaar

Tussen 1524 en 1580 werd het rooms-katholicisme steeds minder populair, en de landen van de monniken op het eiland werden gedeeltelijk verpacht aan particulieren, in ruil voor geldelijke pacht, jachtpremies en goederen, vooral bier, wijn en textiel.

In 1580 verschoof de godsdienst volledig van rooms-katholiek naar protestants en werden alle katholieke bezittingen staatsbezit van de toenmalige Nederlandse Staten.

Zo werden de Staten van Friesland eigenaar van het eiland en kwam er een einde aan het bewind van het klooster Claerkamp. Het eiland bracht voor Staten van Friesland te weinig op en de Staten hadden grote schulden. Daarom besloten zij het eiland te verkopen.

■ Familiebezit

Het eiland werd 'via via' in 1640 verkocht aan Johan Stachouwer*. De familie Stachouwer voor het bedrag van 200.000 goudguldens (18.366 gulden). Vele leden van de familie hebben het eiland achtereenvolgens in bezit gehad. Aan het eind van de reeks opvolgers interesseerde deze zich steeds minder voor het eiland. Een zegen is het geslacht Stachouwer voor Schiermonnikoog dus zeker niet geweest. Het eiland werd uiteindelijk volledig aan zijn lot overgelaten.

■ Groningse families vestigen zich op het eiland

In de periode vanaf 1650 kwamen Groningse families naar het eiland en vestigden zich er om er een nieuw bestaan op te bouwen (economisch was het op het Groningse land niet zo rooskleurig). Uit die Groningse families is het merendeel van de eilander zeelieden afkomstig. Een opgave uit 1737 meldt 1251 bewoners op het eiland die een vloot van maar liefst 124 (vissers)schepen zou bezitten. Vangst, verwerking en handel in gedroogde scholvis was in die periode een goede bron van inkomsten. Later in de 18e eeuw liep de visserij sterk terug.

* Johan Stachouwer overleed op Schiermonnikoog op 2 augustus 1655 en werd begraven in de Hervormde kerk te Blaricum.

In 1760 werd het dorp Westerburen door een storm opgeslokt door de zee. Vanaf 1720 was er al begonnen aan een nieuw dorp, het huidige Schiermonnikoog.

* zie ook kaart uit 1773 onderaan pagina

■ John Eric Banck

In 1858 kocht de 25 jarige Haagse jurist John Eric Banck het eiland voor 96.055 gulden. Hij heeft veel in het eiland geïnvesteerd. Onder meer het laten indijken in 1860 van een groot stuk kwelder aan de wadkant van het eiland. De kwelder werd zo geleidelijk aan een polder die naar Banck vernoemd is. Als herinnering aan John Eric Banck staat op de dijk 'De Bank van Banck' (foto onder).

Ook gaf John Eric Banck de aanzet tot de bestrijding van de enorme verstuiving van duinen door deze te beplanten met helmgras en heeft zes boerderijen laten bouwen die nog altijd op het eiland staan.

Ook was hij mede-oprichter van de zeevaartschool* in 1874. Na 1880 nam de zeevaart af en kwam het zwaartepunt op de stoomvaart te liggen. Er vertrokken veel mensen naar de havensteden. Door deze trek naar het westen verloor Schiermonnikoog een belangrijk deel van haar economische basis.

*In 1934 zou de zeevaartschool gesloten worden en dat betekende definitief het einde
van de eilander zeevaart.

Feestelijk bericht uit het Schiermonnikoog van 25 juli 1880

Op 6 Augustus a.s. zal eene bewoneres van dit eiland den leeftijd van 100 jaar bereikt hebben. Is het in sommige gevallen een geluk, eene eeuw op dit wereldrond te blijven rondzien, van hoeveel meer waarde zal dat leven geweest zijn voor Katharina Maria Koldewij, die nog in het bezit van al hare zintuigen, huiszittend werk verricht, en hare kinderen met wie zij samen leeft, verhalen uit hare jeugd kan doen, die een paar gewone menschenlevens geleden zijn. Een zestig jaar geleden verloor zij haren man J. Aaving en hertrouwde niet meer. Zulk eene gebeurtenis is op ons eiland eene zeldzaamheid. Dien dag is men bij ons van plan niet ongevierd voorbij te laten gaan. Nu reeds (worden) er voorbereidingen gemaakt, om die goede oude ziel eens recht blijde te maken.

Bron: Nieuwe Tilburgsche Courant, zondag 25 juli 1880

■ Vooruitziende blik

Maar Banck had een vooruitziende blik en wilde het 'toerisme' bevorderen. Hij liet een eenvoudig paviljoen bouwen bij de vuurtoren en kocht een schip voor de zomerverbinding Groningen-Schiermonnikoog v.v. Ook stelde hij een lijst samen van kamers van eilanders die geschikt waren voor de verhuur en wits hij investeerders te vinden voor de bouw van een luxe badhotel (foto onder), dat in 1887 feestelijk werd geopend *.

* 36 jaar later (1923) zou dit badhotel verloren gaan als gevolg van voortdurende afslag van het eiland.

■ Von Bernstorff

In 1893 werd het eiland doorverkocht aan de Duitse graaf Hartwig Arthur von Bernstorff-Wehningen (afbeelding links). Deze graaf (en zijn nazaten) ondernam ook vele initiatieven. Hij was het die een naaldbos liet aanplanten voor de houthandel en hij zorgde voor de aanleg van de eerste veerdam (wat nu de jachthaven is). Drie generaties Von Bernstorff houden het eiland in bezit en bepalen ook het aanzien van het duingebied.

■ Tweede Wereldoorlog

Op Schiermonnikoog zijn de bewoners de Tweede Wereld Oorlog in een redelijke verstandhouding doorgekomen met de ongeveer 800 Duitse bezetters, totdat half april 1945 een groep op de vlucht zijnde SS-ers en SD-ers op het eiland strandt. Er ontstaat een gevaarlijke impasse die het eiland wekenlang in de greep houdt, waarbij de Canadezen weigeren in te grijpen.

Als in mei op de vaste wal de Nederlandse vlag wappert, zijn de eilanders van Schiermonnikoog nog geïsoleerd van de buitenwereld. Nog acht weken na de bevrijding van Nederland houden Wehrmacht en SS-ers het eiland in de greep; pas op 10 juni 1945 kan de Nederlandse vlag op het eiland uitgestoken worden.

De rode stippen geven de verspreiding aan van de bunkers in de Tweede Wereldoorlog.

Het wapen van Schiermonnikoog

Het is niet bekend hoe oud het wapen is. Het oudst is een 18e eeuws zegel, waarop de monnik al als symbool van het eiland in een hartschild werd geplaatst.

Oorsprong/verklaring van het wapen

De naam Schiermonnikoog betekent; eiland van de grijze monniken. De monniken gingen gekleed in een grijze pij en hun cisterciënzer klooster Claerkamp te Rinsemageest was destijds eigenaar van het eiland.

* Voor uitgebreide, gedetailleerde info over de geschiedenis van ´t eiland, klik hier.
Bron: Streekarchief Noordoost Friesland.

Geschiedenis 'Got Tjark' (Grote Kerk)

De geschiedenis van de Hervormde Kerk (door eilanders Got Tjark genoemd) gaat terug naar de tijd van het dorp Westerburen (dat op de plaats lag waar nu het westerstrand is). Dit dorp heeft te lijden gehad van voortdurende afslag aan de westzijde van het eiland en verstuiving van de duinen. In 1715 wordt de kerk in Westerburen afgebroken wegens verstuiving met zand en twee jaar later wordt het bedehuis meer landinwaarts herbouwd.

Met de huizen in Westerburen vindt hetzelfde plaats: overstoven door zand en vervolgens in zee verdwenen. Enkele beruchte stormvloeden in de 18e eeuw versnellen dit proces. De bewoners verplaatsen zich dan ook van Westerburen naar Oosterburen, alwaar een nieuwe kerk wordt gebouwd. Op Tweede kerstdag 1760 (Kerstvloed) verdwijnt echter ook dit kerkgebouw in zee.

Spoedig daarna werd begonnen met de bouw van een kerk op de huidige plek. Na 100 jaar dienst te hebben gedaan was de kerk echter zo bouwvallig geworden dat niemand er meer in durfde. Daarom werd besloten tot nieuwbouw (1866) (dat is de kerk die ook nú nog in het dorp staat; foto rechts). Nadien hebben nog enkele restauraties plaatsgevonden. Oorspronkelijk was het gebouw eigendom van de staat maar na de Franse Revolutie, die ook doordrong tot in de Nederlanden, werd besloten om kerk en staat te scheiden.

Hoe moest dat met het kerkgebouw ? Besloten werd dat de toren eigendom van de staat zou blijven en dat het gedeelte dat voor godsdienstoefeningen werd gebruikt aan de kerk zou worden overgedragen. De redenering hierachter was het feit dat een kerktoren een belangrijke functie had voor de gehele bevolking (bijvoorbeeld bij waarschuwing van rampen). Deze regeling dateert uit 1798 en is nog steeds van kracht. Daarom is de toren nu nog steeds eigendom van de burgerlijke gemeente en de rest van het gebouw eigendom van de Hervormde Gemeente.

Tot 1909 had de kerk een houten klokkentoren. In dat jaar is deze toren vervangen door de spits die er nu op zit. In 2006 vond een grondige restauratie plaats, waarbij de houten windwijzer werd vervangen door een stalen exemplaar met daarop een - met bladgoud vergulde - windvaan.

Het gebouw is aangewezen als een beeldbepalend pand, maar het heeft niet de status van een rijksmonument. Van de drie nog aanwezige kerkgebouwen (Ontmoetingskerk, Rooms Katholieke kerk en de Got Tjark) heeft Got Tjark de rijkste en oudste historie.

Interieur van de Got Tjark

Begraafplaats bij de Got Tjark (Foto: Gemeente Schiermonnikoog)

> Zie ook website over begraafplaats bij de Got Tjark. Klik hier.

■ Schiermonnikoog anno 1773

■ Schiermonnikoog nú

Schiermonnikoog ligt eigenlijk tussen twee zandplaten in: het Rif in het westen en de Balg in het oosten. De Balg in uiterste oosten van het eiland is een reusachtige zandvlakte. Deze zandplaat is na 1800 ontstaan. In 1975 was het nog een kale, stuivende zandplaat. De plaat breidt zich elk jaar nog uit naar het oosten.

Met de zogeheten 'Balgexpres' kunt u ter plaatse een kijkje nemen.
Reserveren voor een tocht doet u via het Bezoekerscentrum.