naar bovenzijde pagina







































naar bovenzijde pagina


 

Schiermonnikoog na 1813

In 1813, na het herstel van de onafhankelijkheid, werd in Friesland teruggekeerd naar de oude indeling in steden en grietenijen. Schiermonnikoog werd een grietenij. In naam bleef het een vrije heerlijkheid.

In 1814 werd geregeld dat in de voormalige heerlijkheden de voormalige heren of hun rechtsopvolgers het recht kregen om personen voor te dragen voor de ambten van schout en secretaris. De rechterlijke organisatie uit de Franse tijd bleef gehandhaafd.

In het 'Reglement voor het bestuur der grietenijen of districten ten platten lande in Friesland' uit december 1817 werd bepaald dat de Heer van Schiermonnikoog alle voorrechten zou genieten zoals genoemd in de regeling van 1814. Uitvloeisel van deze bepaling is dat op voordracht van de eigenaren (Johan V Stachouwer voor een derde en Edzard Tjarda van Stakenborgh Stachouwer voor twee derde) de eerste werd benoemd tot grietman in 1816.

Vaker werd als gevolg van het Reglement er een grietenijraad ingericht, bestaande uit de grietman als president en zes tot negen ingezetenen. Uit deze raad werden dan weer twee of drie assesoren benoemd voor de uitoefening van bepaalde administratieve taken. De leden van de grietenijraad werden gekozen door gedeputeerde Staten uit een voordracht van de stemgerechtigde ingezetenen. Daarnaast functioneerden een secretaris, benoemd na een voordracht van de eigenaren en een gemeenteontvanger.

De grietman oefende het bestuur en oppertoezicht uit op alles wat betrekking had op de handhaving van bestaande keuren, reglementen en verordeningen en was belast met de handhaving van orde en veiligheid.

Bij de grondwet van 1848 werd een einde gemaakt aan het recht om personen voor te dragen voor openbare betrekkingen. Overeenkomstig de gemeentewet van 1851 werden grietman en assesoren vervangen door burgemeester en twee wethouders.

De eigenaren van Schiermonnikoog bleven alleen de grondeigendommen en de daaruit vloeiende inkomsten behouden. Al eerder waren zij een deel van hun inkomsten uit gestrande goederen kwijtgeraakt. Hun uitgaven in het onderhoud van school, kerk, pastorie en rechthuis waren in de periode 1822-1827 ook al gestopt. Ook bijdragen in de kosten van bestuur werden in 1848 stopgezet.

Eigendomsrechten naar mr. J.E. Banck te Den Haag

In 1858 werden de eigendomsrechten op het eiland van de beide eigenaren (Edzard Tjarda van Starkenborgh Stachouwer en Gratia Susanna Stachouwer) verkocht aan mr. J.E. Banck te Den Haag.

Banck ontplooide initiatieven om het verwaarloosde eiland in een betere toestand te brengen, onder meer door helmaanplant, maar vooral door het aanleggen van een dijk aan de wadkant om zo de afbrokkeling van het eiland tegen te gaan. Hierdoor werd teven het dorp beschermd en kon een vierhonderd bunders groenland ingepolderd worden. In deze Banck's polder werden in de loop van de tijd zeven boerderijen gebouwd, waarvan de eerste, 'De Oorsprong' als een soort modelboerderij door Banck werd geëxploiteerd. Banck stelde tevens een rentmeester aan ter behartiging van zijn belangen als grondeigenaar. Deze Nicolaas Johannes van den Worm werd in 1861 ook benoemd tot burgemeester.

Vuurtorens en kerk

In 1854 werden twee vuurtorens gebouwd ter vervanging van drie kapen en in 1866 werd een nieuwe kerk gebouwd ter vervanging van het 18e eeuwse kerkgebouw.

Bootdienst

Banck begon met de exploitatie van Schiermonnikoog als zeebadplaats. Er werd gezorgd voor een schip waarmee tweemaal per week een dienst Groningen-Schiermonnikoog werd onder onderhouden. De badgasten konden terecht in een in 1887 gebouwd badhotel.

H.A.B. Graf von Bernstorff

John Eric Banck verkocht op zijn beurt in 1892 het eiland aan H.A.B. Graf von Bernstorff. Deze wilde het westelijk del van het eiland ontwikkelen tot een deftige zeebadplaats. De plannen daartoe zijn nooit tot uitvoering gebracht. Wel kwam het badhotel in zijn bezit.

In 1900 verkocht hij het eiland aan een zekere Schiff, grondbezitter in München. Deze wilde het eiland als zeebadplaats exploiteren. Echter, moeilijkheden over betalingen door Schiff aan Von Bernstorff en het feit dat Von Bernstorff niet het gehele eiland in bezit had (de Staat der Nederlanden had eigendomsrechten op de rede in het zuidwesten en in de duinen en het strandgebied'), waardoor Schiff meende zijn plannen niet tot uitvoer te kunnen brengen, leidde uiteindelijk tot rechtszaken met als uitkomst dat de koopovereenkomst ontbonden werd verklaard.

Eerste veerdam

Von Bernstorff verkocht daarop in 1906 zijn Schiermonnikoger bezittingen aan zijn zoon, G.E.A. Graf von Bernstorff. Deze zorgde onder meer voor de aanplant van dennenbossen op het eiland en droeg financieel bij in de aanleg van de eerste veerdam in de jaren 1925-1927.

Vanaf 1920 zijn er pogingen geweest door de Nederlandse overheid om Schiermonnikoog te kopen van de graaf ten behoeve van het behoud van het eiland. Later vormden motieven op het gebied van landaanwinning redenen tot pogingen van aankoop. Bij pogingen bleef het want, hoewel Von Bernstorff wel wilde verlopen, kon men het niet eens worden over de prijs.

Na de Duitse bezetting

Na het overlijden in 1939 van G.E.A. Graf von Bernstorff, ging Schiermonnikoog in bezit over aan zijn zoon Graaf Becholt Eugen von Bernstorff. Na de Duitse bezetting van het eiland op 11 juni 1945 ging het eiland als vijandelijk vermogen in eigendom over op de Staat der Nederlanden. Pogingen van Von Bernstorff om teruggave van zijn bezit zijn niet gelukt.

In maart 2007 overleed Gravin Ursula von Bernstorff, de weduwe van Graaf Becholt Eugen von Bernstorff. De Gravin kwam elk jaar nog zo'n twee maal op 't eiland.


> Terug naar beginpagina website                 naar bovenzijde pagina

> Nog meer 'snuffelen' in het archief van het Streekarchief? Klik hier.

 
 Schiermonnikoog 1860